Zespół jelita drażliwego – objawy, dieta i leczenie IBS

Nawracający ból brzucha, wzdęcia, biegunka lub zaparcia, które trwają miesiącami – to objawy, z którymi wiele osób odwiedza kolejnych lekarzy, nie otrzymując jasnej diagnozy. Nierzadko za tymi dolegliwościami kryje się zespół jelita drażliwego. To przewlekłe czynnościowe zaburzenie jelit dotykające od 10 do 20% dorosłej populacji, a mimo to wciąż bywa późno rozpoznawane i niewłaściwie leczone.

Co to jest zespół jelita drażliwego (IBS)?

Zespół jelita drażliwego (IBS – irritable bowel syndrome) to przewlekła choroba czynnościowa jelita cienkiego i grubego. Nie wynika ze zmian organicznych, nowotworowych ani biochemicznych – jelito wygląda prawidłowo w badaniach obrazowych, a mimo to działa nieprawidłowo. Właśnie dlatego IBS bywa nazywany zaburzeniem interakcji jelitowo-mózgowych: kluczową rolę odgrywa tu zaburzona komunikacja między układem nerwowym a przewodem pokarmowym.

Choroba częściej dotyka kobiety – stanowią one około 2/3 chorych – i najczęściej ujawnia się między 30. a 40. rokiem życia. W Polsce rozpoznaje się ją u ok. 13% pacjentów. IBS nie zagraża życiu ani nie prowadzi do zmian nowotworowych jelita grubego, ale znacząco obniża jakość życia i może współwystępować z zaburzeniami nastroju, przewlekłym zmęczeniem czy fibromialgią.

Wśród przyczyn zespołu jelita drażliwego wymienia się nadwrażliwość trzewną, czyli obniżony próg czucia trzewnego, zaburzenia motoryki przewodu pokarmowego, dysbiozę jelitową, a u części chorych – przebyty poinfekcyjny zespół jelita drażliwego, który może rozwinąć się po zatruciu pokarmowym wywołanym przez Salmonellę czy Campylobacter. Przewlekły stres, czynniki genetyczne i nietolerancje pokarmowe (w tym nietolerancja laktozy) mogą nasilać objawy, choć żaden z tych elementów samodzielnie nie wyjaśnia pełnej patogenezy choroby.

Objawy IBS – jak rozpoznać zespół jelita drażliwego?

Podstawowym objawem IBS jest nawracający ból brzucha o charakterze skurczowym, który pojawia się co najmniej raz w tygodniu przez minimum trzy miesiące i jest związany ze zmianą rytmu wypróżniania lub konsystencją stolca albo z aktem defekacji. Ból może ustępować po wypróżnieniu lub nasilać się po posiłku i pod wpływem stresu. Towarzyszą mu wzdęcia brzucha, uczucie niepełnego wypróżnienia, obecność śluzu w stolcu oraz dolegliwości bólowe w dolnej części jamy brzusznej.

W zależności od dominujących objawów wyróżnia się cztery postaci zespołu jelita drażliwego: z dominującą biegunką (IBS-D), z dominującym zaparciem (IBS-C), postać mieszaną (IBS-M) oraz nieokreśloną (IBS-U). U wielu chorych objawy zmieniają się w czasie – zaparcia mogą ustępować miejsca biegunkom i odwrotnie.

Do innych objawów zespołu jelita drażliwego należą także: bóle głowy, przewlekłe zmęczenie, zaburzenia miesiączkowania, częste oddawanie moczu i zaburzenia nastroju. Te symptomy mogą mylić zarówno pacjentów, jak i lekarzy, co bywa przyczyną długiego procesu diagnostycznego.

Jak zdiagnozować zespół jelita drażliwego?

Rozpoznanie IBS opiera się na aktualnie obowiązujących Kryteriach Rzymskich IV z 2016 roku. Wymagają one nawracającego bólu brzucha występującego co najmniej raz w tygodniu przez ostatnie trzy miesiące, przy czym objawy musiały pojawić się co najmniej pół roku przed postawieniem rozpoznania. Bólowi muszą towarzyszyć co najmniej dwa z trzech kryteriów: związek z wypróżnieniem, zmiana częstości wypróżnień lub zmiana konsystencji stolca.

Nie istnieje jeden test potwierdzający IBS – diagnoza wymaga wykluczenia innych chorób dających podobne objawy ze strony przewodu pokarmowego. Lekarz zleca zwykle morfologię krwi, CRP, oznaczenie kalprotektyny w kale, badania w kierunku celiakii (przeciwciała przeciwko transglutaminazie tkankowej) oraz poziom TSH. USG jamy brzusznej pozwala wykluczyć zmiany organiczne. W przypadku postaci biegunkowej IBS wskazane jest też wykonanie testu oddechowego w kierunku SIBO i badania w kierunku nietolerancji laktozy. Kolonoskopia nie jest badaniem pierwszego wyboru, ale bywa konieczna przy objawach alarmowych: krwi w stolcu, niezamierzonej utracie masy ciała, gorączce lub anemii.

Ważnym elementem diagnostyki różnicowej są choroby zapalne jelit – choroba Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego – które mogą dawać objawy bardzo podobne do IBS, lecz wymagają zupełnie innego leczenia. Zapalenie wyrostka robaczkowego, nietolerancje pokarmowe czy zaburzenia czynności tarczycy to kolejne schorzenia, które należy wziąć pod uwagę w procesie diagnostycznym.

Leki na zespół jelita drażliwego – kiedy są konieczne?

Leczenie IBS ma charakter objawowy – nie istnieje terapia przyczynowa, która trwale wyeliminuje chorobę. Farmakoterapia jest dobierana indywidualnie do przebiegu zespołu jelita drażliwego. Przy wzdęciach i bólach brzucha stosuje się leki rozkurczowe (np. drotaweryna, hioscyna, mebeweryna), które zmniejszają nadmierną kurczliwość ściany jelita. W postaci biegunkowej pomocny jest loperamid, a w nawracających przypadkach – ryfaksymina, antybiotyk działający wybiórczo na florę jelitową, którego skuteczność w leczeniu IBS z biegunką potwierdziły badania kliniczne. W postaci zaparciowej stosuje się preparaty glikolu polietylenowego (makrogole) oraz błonnik rozpuszczalny, przede wszystkim babkę płesznik.

W przypadkach opornych na leczenie objawowe lub przy nasilonych dolegliwościach bólowych lekarz może rozważyć trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne w niskiej dawce – działają one na obniżenie progu czucia trzewnego i zmniejszają aktywność motoryczną jelit, niezależnie od swojego podstawowego zastosowania psychiatrycznego. Selektywne inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny bywają stosowane pomocniczo, choć ich skuteczność w IBS jest mniej znana. Każdorazowo decyzję o farmakoterapii podejmuje lekarz po ocenie pełnego obrazu klinicznego.

Dietetyk a IBS – dieta przy zespole jelita drażliwego

Zmiany w diecie są jednym z fundamentów leczenia zespołu jelita drażliwego. Zgodnie z rekomendacjami Polskiego Towarzystwa Gastroenterologii podstawą jest eliminacja produktów nasilających objawy i dostosowanie diety do indywidualnych nietolerancji pacjenta. U osób, u których eliminacja produktów wzdymających nie przynosi poprawy, za najskuteczniejszą metodę żywieniową uznaje się dietę low FODMAP.

Dieta low FODMAP polega na ograniczeniu łatwofermentujących węglowodanów i polioli – fruktozy, laktozy, fruktanów, galaktooligosacharydów, mannitolu i sorbitolu. Produkty z tej grupy pozostając w jelicie, wciągają wodę i ulegają fermentacji przez bakterie jelitowe, co nasila wzdęcia, ból brzucha i zaburzenia rytmu wypróżnień. Dieta przebiega w trzech etapach: ścisłej eliminacji (do 6 tygodni), stopniowego ponownego wprowadzania kolejnych grup produktów i etapu indywidualizacji, podczas którego ustala się, które pokarmy pacjent toleruje, a których powinien unikać na stałe.

Ze względu na restrykcyjny charakter diety low FODMAP i ryzyko niedoborów wapnia, błonnika, żelaza oraz witamin z grupy B i D, powinna być ona prowadzona wyłącznie pod opieką dietetyka klinicznego. Specjalista nie tylko pomoże ułożyć bezpieczny jadłospis, ale też zadba o to, by dieta była możliwie jak najbardziej urozmaicona i nie narażała pacjenta na wtórne niedobory pokarmowe. W gabinecie dietetycznym w Krakowie oferujemy indywidualne konsultacje dla osób z IBS, w tym kompleksową diagnostykę w kierunku SIBO i opiekę dietetyczną dostosowaną do postaci i nasilenia choroby.